زندگینامه

سال و مکان تولد فضل بن حسن مشخص نیست. برخی تولدش را در سال‌های ۴۶۷ تا ۴۶۹ق دانسته‌اند.فرزند او ابونصر حسن بن فضل بن حسن طَبرِسی، صاحب کتاب «مکارم الأخلاق» است و نوه‌اش ابوالفضل علی بن حسن بن فضل طبرسی، صاحب مشکاة الانوار است که در تکمیل کتاب مکارم الاخلاق نگاشته شده است.
فضل بن حسن بنابر مشهور در ۵۴۸ق در سبزوار (که حدود ۲۵ سال آخر عمر را در آنجا گذرانیده است) وفات یافت. افندی اصفهانی، نویسنده ریاض العلماء علت مرگ وی را شهادت گفته است. سبحانی تبریزی این ادعا را جزو اوهام دانسته که هیچ منبعی قبل از افندی ندارد. پیکر او به مشهد انتقال یافت و در محلی نزدیک حرم رضوی که آن زمان به نام قتلگاه شناخته می‌شد، به خاک سپرده شد.

براساس لقب “طبرسی”، فضل بن حسن را به دو منطقه منسوب کرده‌اند: تَفْرِش و تبرستان. ابوالحسن علی بن زید بیهقی(درگذشت:۵۶۵ق)، مشهور به ابن‌فندق و هم‌دوره فضل بن حسن، در کتاب تاریخ بیهق، او را طبرسی خوانده و آورده طبرس منطقه‌ای بین کاشان و اصفهان است. شبیری زنجانی براساس این گزارش گفته طبرس، تغییر یافته عربی تَفْرِش، شهری بین ساوه، قم و اراک است. عبدالله افندی در ریاض العلماء، محمدعلی مدرس تبریزی در ریحانة الادب و محمدباقر خوانساری در روضات الجنات  آن را طَبَرسی خوانده و فضل بن حسن را منسوب به طبرستان دانسته‌اند.

مشایخ

شاگردان

جمعی از علماء از شاگردان وی بوده، از او روایت نقل کرده‌اند. این عده از آن جمله‌اند:

  1. فرزند وی، ابونصر حسن بن فضل صاحب کتاب مشهور مکارم الاخلاق
  2. رشید الدین ابوجعفر محمد بن علی بن شهرآشوب
  3. شیخ منتجب الدین صاحب الفهرست
  4. قطب راوندی صاحب کتاب الخرائج و الجرائح
  5. سید فضل الله راوندی
  6. سید ابوالحمد مهدی بن نزار حسینی قاینی
  7. سید شرفشاه بن محمد بن زیاده افطسی
  8. شیخ عبدالله بن جعفر دورستی
  9. شاذان بن جبرئیل قمی

آثار

مرکز تحقیقات علوم اسلامی نور، آثار شیخ طبرسی را به‌صورت نرم‌افزار و در قالب متن ۱۷ عنوان کتاب در ۳۲ جلد از آثار او در موضوعات تفسیر، علوم قرآن و فقه منتشر کرده است.

تألیفات او بر اساس نقل ابن شهرآشوب و آقابزرگ تهرانی و علامه مجلسی به شرح زیر است.

  1. تفسیر مجمع البیان. این تفسیر از مشهورترین تفاسیر شیعی به شمار می‌آید و در تألیف آن از تفسیر التبیان، نوشته شیخ طوسی استفاده کرده است.
  2. جوامع الجامع: کتابی است که بر اساس ادعای نویسنده در مقدمه، بدین جهت تألیف شده است که جامعیت تفسیر مجمع البیان و مختصر بودن کشاف را داشته باشد.
  3. الوافی: این کتاب نیز تفسیر قرآن است؛
  4. إعلام الورى بأعلام الهدى: این کتاب شامل مختصری از دیدگاه شیعه درباره سیره رسول خدا(ص) و تاریخچه زندگی چهارده معصوم به همراه بحث امامت است.
  5. اعلام الهدی فی فضائل الائمة(ع) در ۲ مجلد
  6. تاج الموالید خلاصه زندگانی چهارده معصوم (علیهم‌السلام)
  7. الآداب الدينية للخزانة المعينية
  8. النور المبین
  9. الفائق
  10. غنیة العابد
  11. کنوز النجاح
  12. عدة السفر و عمدة الحضر
  13. معارج السؤال
  14. أسرار الأئمة
  15. مشکوة الانوار فی الاخبار
  16. رسالة حقائق الأمور
  17. العمدة فی اصول الدین و الفرائض و النوافل
  18. الجواهر
  19. حقائق الامور
  20. غنیة العابد و منیة الزاهد
  21. الفائق
  22. معارج السؤال
  23. المؤتلف من المختلف بین ائمة السلف
  24. نثر اللآلی: سخنان درربار امام علی‌ علیه‌السلام
  25. النور المبین و روایت صحیفه الرضا علیه‌السلام
  26. تکمله دوم طب العترة عليهم السلام
  27. مکارم الأخلاق
  28. المؤتلف من المختلف بين أئمة السلف