زندگی نامه

فروغ فرخزاد در یک خانواده‌ی متوسط تهرانی از پدری نظامی و خشن و مادری ساده و مهربان زاده شد. فروغ‌الزمان فرخزاد فرزند چهارم این خانواده‌ی نه‌نفره بود. او در تمام طول زندگی‌اش رابطه‌ی پرتنشی با پدر داشت. در 16سالگی با پرویز شاپور، کاریکلماتوریست، ازدواج کرد. حاصل این ازدواج پسری به نام کامیار بود. فروغ فرخزاد درست یک سال پس از ازدواج با شاپور اولین مجموعه‌شعری‌اش به نام «اسیر» را منتشر کرد. این ازدواج که حاصل شوری عاشقانه و عصیانگر بود، پس از چهار سال به جدایی انجامید. تأثیرات این طلاق تا سال‌ها بر ذهن و روان فروغ فرخزاد سنگینی می‌کرد.

پس از این جدایی، فروغ فرخزاد برای گریز از زندگی بسته‌ای که در ایران داشت، مدتی به اروپا سفر کرد. روح جست‌وجوگر فروغ، یا به تعبیر ابراهیم گلستان، طلبه‌ای که در درون فروغ دائماً در حال یادگیری و پرورش خود بود، از این سفر بسیار آموخت. فروغ فرخزاد در سال 1337 با ابراهیم گلستان آشنا شد و این آشنایی در بستر فضای فرهنگی تازه‌ای که در استودیوی گلستان برایش فراهم شد، امکان تازه‌ای به نبوغ هنری فروغ بخشید. «تولدی دیگر» و «ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد»، دو مجموعه‌شعر بسیار موفق فروغ فرخزاد، در این دوره سروده شد و به چاپ رسید.

فروغ فرخزاد در سال 1338 برای آموزش در امور سینمایی و تهیه‌ی فیلم به انگلستان رفت و در مراحل تهیه‌ی چند فیلم کوتاه با گلستان همکاری کرد. در بهار 1341، با ساختن فیلم «خانه سیاه است» یکی از مهم‌ترین فیلم‌های مستند تاریخ سینمای ایران را خلق کرد.

سبک نگارش و دیدگاه‌

فروغ فرخزاد کار شاعری خود را ابتدا در مکتب سخن آغاز کرد و به‌عنوان شاعری چهارپاره‌ساز و تشبیه‌گرا در مسیر شعر فریدون توللی گام برداشت. مجموعه‌های شعری اول فروغ متأثر از همان چهارچوب شعری است. در ادامه، فروغ فرخزاد در سرآغاز دهه‌ی 1340 از مکتب سخن فاصله می‌گیرد و به صف شاعران شعر نیمایی می‌پیوندد.

اما آنچه نقش فروغ فرخزاد را در تاریخ شعر فارسی درخشان کرده است، جسارت و سنت‌شکنی‌های زبانی و حسی فروغ است. فروغ را یکی از بی‌پرواترین زنان شاعر ایرانی می‌دانند. به تعبیر فریدون رهنما، فروغ «می‌دانست که زیستن بالا رفتن است. و به‌هرحال توقف نکردن. می‌دانست آنچه مهم است نطفه‌های هستی است نه چرخ‌های پوسیده. اما می‌ایستاد می‌جنگید… [البته] ریشه‌ی دیگری در کار او هست؛ اینکه شعر او با همه‌ی تأثیرهایی که از زندگی امروز و زمان دارد در جهت بسیار ژرف شعر کهن فارسی است؛ در جهت سنت آگاهی‌های مستی‌آور. در جهت به دور ریختن پوست و یافتن هسته و معنی است.»

در میان مطالعاتی که درباره‌ی آثار و جهان‌بینی فروغ فرخزاد صورت گرفته است، بسیاری از تحقیقات به نقش کهن‌الگوها در زبان شعری فروغ پرداخته‌اند. مرگ‌اندیشی، زوال و پوسیدگی از یک طرف، و مادر هستی، تولد دوباره و زنده‌پنداری عناصر طبیعت از سوی دیگر ابعاد جهان‌بینی او را تشکیل می‌دهند. فروغ فرخزاد در سرآِغاز شعر تولدی دیگر می‌گوید:

همه‌ی هستی من آیه‌ی تاریکی است / که تو را در خود تکرارکنان / به سحرگاه شکفتن‌ها و رستن‌های ابدی خواهد برد

در اینجا شاهد صحنه‌ی آفرینش با زبانی اسطوره‌ای-مذهبی هستیم. انتخاب کلماتی چون «آیه»، «شکفتن» و «رستن» مصداق روشنی است بر تصویری زنانه-مادرانه از آفرینش که در پیوند با عشق ایجاد می‌شود.

جوایز و افتخارات

  • 1341: مستند خانه سیاه است برنده‌ی جایزه‌ی سال اوبرهاوزن.
  • 1344: تهیه‌ی یک فیلم کوتاه از زندگی فروغ فرخزاد توسط سازمان یونسکو به پاس شعر و هنر او.
  • 1344: ساخت فیلم کوتاه برنارد برتولوچی، کارگردان موج نو ایتالیا، از فروغ فرخزاد. 
  • 1350-1356: برگزاری سالانه‌ی جایزه‌ی ادبی فروغ فرخزاد. 
  • 2019: جایزه‌ی بهترین ترجمه‌ی کتاب سال ترکیه برای مکبوله آراس عیوضی، مترجم مجموعه‌آثار فروغ فرخزاد، با نام «باد ما را با خود خواهد برد».

اقتباس‌های سینمایی و فرهنگی

  • کتاب «ترانه‌ی مرغ اسیر» نوشته‌ی جازمین دارزنیک و ترجمه‌ی علی مجتهدزاده، بر اساس زندگی فروغ فرخزاد.
  • سه فیلم مستند با نام‌های «جام جان»، «اوج موج» و «سرد سبز» بر اساس زندگی و مرگ فروغ فرخزاد توسط ناصر صفاریان.

آهنگ‌هایی که بر اساس شعر فروغ فرخزاد ساخته شده‌اند:

  •  «عاشقانه» (از دفتر تولدی دیگر)، آلبوم پنجره، معین.
  •  «این چه عشقی ا‌ست» (دیدار تلخ، از دفتر اسیر)، آلبوم پرواز، معین.
  •  «رمیده» (از دفتر اسیر)، شکیلا.
  •  «به علی گفت مادرش روزی» (از دفتر تولدی دیگر)، آلبوم نقاب، علی هاتف.
  •  «هستی» (از دفتر تولدی دیگر)، هاله غفوری.
  •  «اسیر» (تک‌آهنگ با نام اثیر) (از دفتر اسیر)، فرشاد رمضانی.

آثار

  • کتاب از عصیان تا ایمان
  • کتاب از نیما تا بعد
  • کتاب مجموعه اشعار فروغ فرخزاد
  • کتاب اولین تپش های عاشقانه قلبم
  • کتاب تولدی دیگر
  • کتاب کسی که مثل هیچکس نیست
  • کتاب جادوی جاودانگی
  • کتاب دست هایم را در باغچه می‌کارم
  • کتاب معصومیتی که به تاراج نخواهد رفت
  • کتاب زنان شاعر از عشق می‌گویند…
  • کتاب عاشقانه های فروغ فرخزاد
  • کتاب علی کوچیکه
  • دیوان اشعار فروغ فرخزاد

درگذشت

فروغ فرخزاد در 24 بهمن ماه سال 1345 در تهران، بر اثر یک سانحه‌ی رانندگی، پس از رسانده شدن به بیمارستان رضا پهلوی، درگذشت. وی در زمان مرگ 32 سال داشت و در در گورستان ظهیرالدوله تجریش به خاک سپرده شد. در مراسم خاکسپاری فروغ، بزرگان ادبیات و سینمای ایران همچون «صادق چوبک»، «جلال آل احمد»، «مهدی اخوان ثالث»، «احمد شاملو»، «هوشنگ ابتهاج»، «نجف دریابندری»، «مسعود کیمیایی» و بسیاری دیگر حضور داشتند.